Ulpiana, ook wel Justiniana Secunda genoemd, was een oude Romeinse nederzetting in de toenmalige provincie Moesia, gesticht door de Romeinse keizer Marcus Ulpius Traianus (98-117 n.Chr.). Al in de 8e eeuw v.Chr. vestigde een Illyrische stam zich in het vruchtbare gebied, maar archeologische vondsten wijzen al op bewoning in de Bronstijd of IJzertijd. Onder keizer Hadrianus (117-138) had Ulpiana, gunstig gelegen op het kruispunt van belangrijke handelsroutes die Rome met Constantinopel verbonden, de status van een municipium en viel het in alle opzichten onder de keizerlijke hoofdstad Rome. In de 3e eeuw n.Chr. behoorde het na een administratieve hervorming van keizer Diocletianus tot de provincie Dardania en beleefde het in die tijd zijn hoogtepunt.

Na een eerste verwoesting en bezetting door Ostrogoten in de 5e eeuw, verwoestte een aardbeving de stad in 518. Keizer Justinianus (527-565), die uit de regio kwam, liet de stad snel herbouwen en gaf haar de naam Iustiniana Secunda. Ter bescherming kreeg de plaats stadsmuren en een enorm militair kamp, met een oppervlakte van ruim 120 hectare. Tegelijkertijd werd Iustiniana een bisschopszetel en speelde het een grote rol bij de verspreiding van het christendom in het Dardanische gebied. Later ontstond hieruit het titulair bisdom Ulpiana. Na een nieuwe, korte bloeiperiode werd de stad in het begin van de 7e eeuw verwoest en verlaten tijdens plunderingen door Slaven.

Van 1953 tot 1987 vonden uitgebreide opgravingen plaats. Men legde de muren, de fundamenten van een vroegchristelijke basiliek, mozaïeken en talrijke sculpturen bloot. In 1982 ontdekte men midden in het centrum een begraafplaats uit de IJzertijd, oftewel minstens uit het 1e millennium v.Chr. In het zuiden van de stad stuitte men bij de aanleg van waterleidingen op de ruïnes van een gebouw met prachtige mozaïeken. In 1974 vond men niet ver van de site in een heuvel het graf van een prinses uit de 3e eeuw v.Chr., evenals een kleine schat aan zilveren sieraden, parfumflesjes en alledaagse voorwerpen. In het noorden van het terrein behoort een vroeg-historische necropolis met een enorme marmeren sarcofaag tot de meest indrukwekkende vondsten.

Met behulp van luchtfotografie konden in de jaren daarna zonder dure opgravingen verdere gebouwen worden gevonden en beschreven, waaronder een openbaar bad, het forum, de doopkapel en de bisschopsresidentie. Inmiddels wordt het ongeveer 100 hectare grote gebied door Duitse en Franse archeologen geofysisch onderzocht met moderne sondes; men vermoedt nog een enorme cultuurschat onder de grond.

Tot de meest waardevolle vondsten naast de ruïnes behoort de sculptuur van een vrouwenhoofd, 18 cm hoog, zeer gedetailleerd vervaardigd uit het fijnste witte marmer; het dateert uit de 4e eeuw. Het mannelijke tegenhanger is 33 cm hoog en maakte deel uit van een levensgroot standbeeld. De expressieve modellering werd in de 3e eeuw vervaardigd. Aan een klein, mollig, gekruld Eroshoofd van 16 cm hoog kon nog geen betekenis en exacte ontstaansperiode worden toegekend. Het "Tragische Masker" is een zeer plastisch en grotesk vormgegeven rekwisiet voor theatervoorstellingen, gemaakt van grijs marmer, ruim 28 cm hoog en stamt uit de 2e eeuw.

Ulpiana is een zeer goed onderhouden, goed gestructureerd archeologisch park; de benodigde tijd bedraagt ongeveer 1,5 uur. Voor het terrein bevindt zich een grote parkeerplaats. Geopend ma-za, 9-15 uur, momenteel nog geen toegangsprijs te betalen.