Ulpiana, zwana również Justiniana Secunda, była starożytną rzymską osadą w ówczesnej prowincji Mezja, założoną przez rzymskiego cesarza Marka Ulpiusza Trajana (98-117 n.e.). Już w VIII wieku p.n.e. na żyznych terenach osiedliło się plemię iliryjskie, jednak znaleziska archeologiczne wskazują na osadnictwo już w epoce brązu lub żelaza. Za panowania cesarza Hadriana (117-138) Ulpiana, dogodnie położona na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych łączących Rzym z Konstantynopolem, miała status municipium i podlegała we wszystkich aspektach stolicy imperium, Rzymowi. W III wieku n.e., po reformie administracyjnej cesarza Dioklecjana, należała do prowincji Dardania i przeżywała wówczas swój rozkwit.

Po pierwszym zniszczeniu i zajęciu przez Ostrogotów w V wieku, w 518 roku trzęsienie ziemi zniszczyło miasto. Cesarz Justynian (527-565), pochodzący z tego regionu, zarządził szybką odbudowę i nadał mu nazwę Iustiniana Secunda. Dla ochrony miasto otrzymało mury obronne i ogromny obóz wojskowy, zajmujący powierzchnię ponad 120 hektarów. W tym samym czasie Iustiniana stała się siedzibą biskupstwa i odegrała dużą rolę w szerzeniu chrześcijaństwa na obszarze Dardanów. Później powstało z niej biskupstwo tytularne Ulpiana. Po kolejnym, krótkim okresie rozkwitu, miasto zostało zniszczone i opuszczone w wyniku najazdów słowiańskich na początku VII wieku.

Od 1953 do 1987 roku prowadzono szeroko zakrojone wykopaliska. Odkryto mury, fundamenty wczesnochrześcijańskiej bazyliki, mozaiki i liczne rzeźby. W 1982 roku w samym centrum odkryto cmentarz z epoki żelaza, czyli co najmniej z I tysiąclecia p.n.e. Na południu miasta, podczas układania rur wodociągowych, natrafiono na ruiny budynku z pięknymi mozaikami. W 1974 roku, niedaleko stanowiska, w jednym z wzgórz znaleziono grób księżniczki z III wieku p.n.e., a także mały skarb srebrnej biżuterii, flakonów perfum i przedmiotów codziennego użytku. Na północy terenu do najbardziej imponujących znalezisk należy wczesnohistoryczna nekropolia z potężnym, marmurowym sarkofagiem.

Dzięki zastosowaniu fotografii lotniczej w kolejnych latach udało się bez kosztownych wykopalisk odnaleźć i opisać kolejne budowle, w tym łaźnię publiczną, forum, kaplicę chrzcielną i rezydencję biskupią. Obecnie obszar o powierzchni około 100 hektarów jest badany geofizycznie przez niemieckich i francuskich archeologów za pomocą nowoczesnych sond; przypuszcza się, że pod ziemią kryje się jeszcze ogromny skarb kultury.

Do najcenniejszych znalezisk, obok ruin, należy rzeźba głowy kobiety, wysoka na 18 cm, wykonana z najdelikatniejszego, białego marmuru z dużą dbałością o szczegóły; pochodzi z IV wieku. Męski odpowiednik ma 33 cm wysokości i był częścią naturalnej wielkości posągu. Wyraziste modelowanie zostało wykonane w III wieku. Małej, pulchnej, kręconej głowie Erosa o wysokości 16 cm nie udało się jeszcze przypisać znaczenia ani dokładnego czasu powstania. „Maska Tragiczna” to bardzo plastycznie i groteskowo wykonany rekwizyt do przedstawień teatralnych, z szarego marmuru, wysoki na ponad 28 cm i pochodzi z II wieku.

Ulpiana to bardzo zadbany, dobrze zorganizowany park archeologiczny, którego zwiedzanie zajmuje około 1,5 godziny. Przed terenem znajduje się duży parking. Otwarte od poniedziałku do soboty, 9-15, obecnie wstęp jest bezpłatny.